“Bir pazar günü sadece gün müdür, yoksa bir bilginin kapısı mı?”
Bir çocuk pazarda elindeki narın rengini sorgularken yalnızca meyvenin tazeliğini değil, dünyayı nasıl öğrendiğini de merak eder. Etrafında satıcılar, diğer alışveriş yapanlar ve sesler vardır; bu karmaşa bir bilgi kazası değil, epistemolojinin somut bir laboratuvarıdır. Peki bu bağlamda Bozüyük pazarı hangi gün diye sormak yalnızca takvimi öğrenmek midir? Yoksa yerel yaşamın ritmini, toplumsal etkileşimi ve değer üretimini anlamanın ilk adımı mıdır? Aşağıda bu soruyu üç farklı felsefi perspektiften —ontoloji, epistemoloji ve etik— bakarak tartışacağız ve okuyucuyu derin sorularla buluşturacağız.
Bozüyük pazarı hangi gün?
Resmî kayıtlara göre Bozüyük’teki açık semt pazarı haftada iki kez kurulur: Salı ve Cumartesi günleri. Bu pazarlar Sebze ve Üretici Pazarı ile semt pazarı olarak Yeni Mahalle, Çolak İbrahim Bey Caddesi–Abdullah Sokak civarında oluşur. Ayrıca pazarda tuhafiyeden gıdaya çeşitli bölümler bulunur. Bu bilgi, T.C. Ticaret Bakanlığı Hal Kayıt Sistemi verilerine dayanmaktadır. ([Hal.gov.tr][1])
Bu takvimsel bilgi basit görünse de onu sadece “hangi gün?” sorusuyla bitirmek, haftalık ritmin bir fenomen olarak altında yatan felsefi derinliği kaçırmak olur.
Ontoloji: Pazar nedir, pazar “varlık” olarak nasıl anlaşılır?
Ontoloji, felsefenin “ne vardır?” sorusuyla ilgilenen dalıdır. Bir semt pazarı da var olanlar arasındadır; ancak ne tür bir varlıktır?
Pazar bir töz müdür, yoksa fiili bir süreç mi?
Aristo’nun töz (ousia) kavramına göre var olan şeyler hem bir “öz” hem de aktif bir “gerçeklik”tir. Bozüyük pazarı da bir töz değilse bile, içinde barındırdığı ilişkilerle fiili bir varlığa sahiptir:
- Satıcıların varlığı
- Alıcıların niyetleri
- Ürünlerin malzeme halleri
- Zaman içinde kurulan tekrar eden birliktelik
Bu yönüyle pazar, yalnızca tanımlanabilir bir nesne değil, süregelen bir etkinlik – etkinlik varlığıdır.
Zamansallık ve tekrarlanan eylemler
Bir pazarı “sadece Salı ve Cumartesi kuruluyor” diye sınırlamak, onu tekil bir olay gibi görebiliriz. Oysa pazaryeri tekrar tekrar oluşan bir süreç olarak ele alındığında, ontolojik olarak “süreklilik içinde oluş” fikrine yaklaşır — Her İtalo Calvino’nun pazar benzetmesinde olduğu gibi, bir ağın içinde binlerce mikro etkileşimin toplamıdır.
Bu bakış, varlığın salt fiziki nesnelerle sınırlı olmadığını vurgular. Pazar, insanların etkileşimle oluşturduğu bir “örüntü varlığı”dır.
Epistemoloji: Bozüyük pazarını nasıl biliriz?
Epistemoloji, “bilginin doğası, kaynağı ve sınırları” ile ilgilenir. “Bozüyük pazarı hangi gün?” sorusunun yanıtı empirik verilere dayanır: pazaryerinin kayıtları Salı ve Cumartesi günlerini gösterir. ([Hal.gov.tr][1]) Ancak epistemolojik bakış, bu bilgiyi nasıl edindiğimizi, ne kadar güvenilir olduğunu ve öznelerin deneyimlerinin bu bilgiye nasıl katkı verdiğini sorgular.
Deneyimsel bilgi vs. resmî bilgi
Bir yerel için pazar “her sabah saat 07:00–13:00 arasıdır”, bir turist içinse “şehirle tanışma mekânıdır”. Bu iki bilgi biçimi farklı epistemolojik temellere sahiptir. Resmî kayıtlar maddî kanıta dayanırken, deneyimsel bildirimler toplumun ortak hafızasına dayanır.
Sorun şu: Biz hangi bilgiyi “doğru” sayarız? Ve neden?
Öznellik ve kültürel bellek
Bir filozof şöyle sorabilir: “Bozüyük pazarını gerçekten biliyor muyuz, yoksa deneyimlediğimiz versiyonuyla mı tanıyoruz?” Bu, mantıkçı epistemolojinin ötesine geçer ve pazar bilgisini toplumsal pratiklerle ilişkilendirir. Tecrübe ile kayıtlı bilgi arasındaki açı, insanların bildiğini sandıkları şeylerle gerçekten sahip oldukları bilgi arasında bir gerilim yaratır.
Etik perspektif: Bir pazar nasıl yaşanır, nasıl davranış üretir?
Etik, “iyi eylem nedir?” sorusuyla ilgilidir. Bir pazar sadece alışveriş yapılan yer değil; aynı zamanda sosyal normların, dayanışmanın ve adaletin yüzeye çıktığı bir mikrokosmos olabilir.
Adil müzakere ile etik alışveriş
Pazarda fiyatlar çoğu zaman tartışılır. Bir satıcı ile müşteri arasında bir müzakere olur. Bu müzakere, salt ekonomik bir takas değil, etik bir karşılaşmadır:
- Paylaşım ve dürüstlük
- İktidar ve denge
- Fiyat adaleti
Bu bakış, pazarı sadece ekonomik bir etkinlik değil, ahlaki bir pratik olarak görür.
Dayanışma ekonomisi ve toplumsal bağlar
Pazar, bireylerin karşılıklı yardımlaşma, güven ve dayanışma ilişkilerini yeniden kurduğu bir yerdir. Bir tezgâhın arkasında geçen “günaydın” ve alıcıyla yapılan küçük sohbetler, modern toplumun bireyselleşmiş ilişkilerinde eksilen bir öz taşı tekrar canlandırabilir.
Çağdaş tartışmalar ve Bozüyük pazarı
Günümüzde semt pazarları, süpermarketler ve dijital ticaret arasında rekabet ediyor. Bu dönüşüm, sadece ekonomik değil, epistemolojik ve etik bir dönüşümdür. Bir filozof sorabilir:
“Bir pazar, dijital bir arayüzle değiştirildiğinde, o pazar hâlâ aynı pazar mıdır?”
Bu soru sadece ticaretin değil, bilginin ve toplumsal deneyimin dönüşümünü sorgular.
Felsefi modellerle güncel örnekler
Modern felsefede topluluk ve pazar ilişkisi üzerine sosyal pragmatizm gibi akımlar, pazarları birer pratik bilgi alanı olarak değerlendirir. Bu perspektife göre pazar, insanların bilgi alışverişi ve karşılıklılık ilkesi üzerine kurduğu canlı bir epistemik ağdır.
Yerel bilgi ve küresel akış
Bozüyük’te Salı ve Cumartesi kurulan pazarın ritmi, yerel kültürün günlük yaşamıyla iç içe geçmiştir. Bu, küresel ekonominin standart takvimleriyle farklılık gösterir. Yerel pazar takviminin küresel lojistikle etkileşimi, bir tür “bilginin göçü” gibidir: yerel bilginin küresel bilgiyle dansı.
Sorgulamaya açılan kapılar
Bozüyük pazarı hangi gün diye cevaplamak bir bilgi sorusudur. Ama felsefi bakış, bu soruyu derinleştirir:
- Bu pazar gerçekten var mıdır yoksa her deneyimleyişte mi yeniden kurulur?
- Bir semt pazarını bilmek, onun sosyal ve etik anlamını bilmekle aynı şey midir?
- Teknolojinin ve dijitalleşmenin pazarın varlığını nasıl dönüştürdüğünü anlamak mümkün müdür?
Bu sorular, sadece takvimi değil, yaşam ritimlerini, değerleri ve deneyimleri sorgulamamızı sağlar.
Son düşünce
Bozüyük semt pazarı Salı ve Cumartesi kuruluyor — bu somut bir cevaptır. ([Hal.gov.tr][1]) Ancak bu haftalık ritim, sadece bir takvim bilgisinden ibaret değildir. Bir pazar, deneyim, toplumsal etkileşim, etik müzakere ve epistemik pratikler üzerinden anlam kazanır. Peki sizce bir yerin “günü” onun gerçek varlığını ne kadar açıklar? Varlığın ne olduğunu bilmek, o deneyimi yaşamakla aynı mıdır? Bu sorular, basit bir takvim bilgisini ötesine taşır ve bizi varlığın, bilginin ve iyiliğin anlamını yeniden düşünmeye çağırır.
[1]: “T.C. Ticaret Bakanlığı Hal Kayıt Sistemi – Pazar Yeri Sorgulama”